Trí tuệ nhân tạo (AI) đang làm thay đổi sâu sắc ngành pháp lý, từ nghiên cứu, soạn thảo đến phân tích án lệ. Tuy nhiên, không phải mọi công cụ AI đều như nhau. Sự khác biệt cốt lõi giữa AI đại chúng (như ChatGPT, Gemini) và AI chuyên ngành pháp lý tạo ra những lợi ích, rủi ro và phạm vi ứng dụng hoàn toàn khác biệt. Bài viết này phân tích chi tiết sự so sánh này, giúp các chuyên gia pháp lý đưa ra lựa chọn sáng suốt.
Phân biệt bản chất: AI đại chúng và AI chuyên ngành pháp lý
AI đại chúng (General AI/LLMs) là các mô hình ngôn ngữ lớn được huấn luyện trên kho dữ liệu khổng lồ, đa ngành từ internet. Chúng có khả năng xử lý ngôn ngữ tự nhiên mạnh mẽ, trả lời câu hỏi, tổng hợp và tạo sinh văn bản trên hầu hết mọi chủ đề. ChatGPT hay Google Bard là những ví dụ điển hình.
AI chuyên ngành pháp lý (Legal AI/Narrow AI) là các hệ thống AI được thiết kế, huấn luyện chuyên biệt cho lĩnh vực pháp luật. Chúng thường được đào tạo trên các bộ dữ liệu pháp lý có cấu trúc (luật, nghị định, án lệ, hợp đồng mẫu), tích hợp trực tiếp với cơ sở dữ liệu pháp luật quốc gia và được xây dựng để thực hiện các tác vụ cụ thể như rà soát văn bản, phân tích hợp đồng, hoặc dự đoán xu hướng xét xử.
So sánh chi tiết qua 5 tiêu chí then chốt
Để hiểu rõ sự khác biệt, chúng ta cùng xem xét khả năng của hai loại hình AI này qua các khía cạnh quan trọng nhất trong hành nghề luật.
1. Độ chính xác và độ tin cậy
- AI Đại chúng: Tiềm ẩn rủi ro cao về "ảo giác" (hallucination). Chúng có thể đưa ra thông tin nghe có vẻ thuyết phục nhưng lại sai sự thật, bao gồm việc bịa ra các văn bản luật hoặc án lệ không tồn tại. Một ví dụ điển hình là vào năm 2023, hai luật sư ở Mỹ đã bị phạt vì đệ trình tài liệu có trích dẫn 6 bản án do ChatGPT bịa ra. Khả năng diễn giải luật cũng có thể khiên cưỡng, như trường hợp AI phân tích một hợp đồng thuê nhà đã chỉ áp dụng Luật Nhà ở mà bỏ qua quy định chung của Bộ luật Dân sự, dẫn đến kết luận sai.
- AI Chuyên ngành Pháp lý: Được thiết kế cho độ chính xác tối đa. Các hệ thống như trợ lý ảo rà soát văn bản của Bộ Tư pháp Việt Nam được kết nối trực tiếp với Cơ sở dữ liệu quốc gia về pháp luật, với trên 129.000 văn bản hiện hành và hết hiệu lực. Điều này giảm thiểu đáng kể rủi ro "ảo giác". Chúng hoạt động dựa trên dữ liệu có kiểm chứng và thường được giám sát bởi các chuyên gia.
2. Khả năng xử lý tác vụ chuyên sâu
- AI Đại chúng: Phù hợp với các tác vụ chung, hỗ trợ ban đầu. Chúng có thể hỗ trợ tóm tắt ý tưởng, soạn thảo email, giải thích khái niệm pháp lý cơ bản, hoặc cung cấp một cái nhìn tổng quan về một vấn đề pháp lý.
- AI Chuyên ngành Pháp lý: Mạnh mẽ trong các nhiệm vụ nghiệp vụ phức tạp. Đây chính là lợi thế vượt trội của chúng. Các hệ thống này có thể:
+ Rà soát, phát hiện mâu thuẫn và chồng chéo giữa các văn bản quy phạm pháp luật một cách tự động.
+ Phân tích hợp đồng để xác định các điều khoản rủi ro, bất thường với tốc độ cực nhanh.
+ Nghiên cứu pháp lý chuyên sâu, tìm kiếm án lệ và văn bản liên quan trong cơ sở dữ liệu khổng lồ.
+ Hỗ trợ dự đoán xu hướng xét xử (Predictive Justice) dựa trên phân tích dữ liệu từ hàng loạt bản án trước đó.
3. Tính bảo mật và tuân thủ
- AI Đại chúng: Rủi ro cao về bảo mật dữ liệu nhạy cảm. Khi bạn nhập thông tin vụ án, điều khoản hợp đồng hay chiến lược kiện tụng vào các nền tảng công cộng, dữ liệu đó có thể được sử dụng để tiếp tục huấn luyện mô hình, dẫn đến nguy cơ rò rỉ thông tin mật.
- AI Chuyên ngành Pháp lý: Được xây dựng với tiêu chuẩn bảo mật cao. Các giải pháp như hệ thống Trợ lý ảo cho Thẩm phán của Tòa án Nhân dân Tối cao hoặc các phần mềm AI thương mại dành cho luật sư thường được triển khai trên nền tảng riêng (on-premise) hoặc đám mây riêng, đảm bảo dữ liệu pháp lý nhạy cảm được kiểm soát chặt chẽ.
4. Khả năng tích hợp và tự động hóa quy trình
- AI Đại chúng: Chủ yếu hoạt động như một công cụ độc lập, tương tác qua giao diện chat. Việc tích hợp sâu vào quy trình nghiệp vụ nội bộ (như hệ thống quản lý vụ án, lưu trữ tài liệu) là rất khó khăn.
- AI Chuyên ngành Pháp lý: Được thiết kế để tích hợp liền mạch vào hệ sinh thái pháp lý. Chúng có thể trở thành một phần của phần mềm quản lý công ty luật, hệ thống tòa án điện tử, hoặc cổng dịch vụ pháp lý trực tuyến, giúp tự động hóa toàn bộ quy trình từ tiếp nhận, nghiên cứu đến soạn thảo.
5. Chi phí và đối tượng sử dụng
- AI Đại chúng: Dễ tiếp cận, chi phí thấp hoặc miễn phí. Phù hợp cho sinh viên luật, nghiên cứu viên trong giai đoạn đầu tìm hiểu vấn đề, hoặc cá nhân muốn tự tìm hiểu kiến thức pháp luật cơ bản.
- AI Chuyên ngành Pháp lý: Đầu tư ban đầu cao hơn (mua phần mềm, đào tạo, tích hợp). Đây là công cụ dành cho chuyên gia như luật sư, công ty luật, pháp chế doanh nghiệp, thẩm phán và các cơ quan tư pháp, nơi mà độ chính xác, bảo mật và hiệu quả là yếu tố sống còn.
Xu hướng kết hợp và giải pháp tối ưu
Tương lai không nằm ở việc lựa chọn một trong hai, mà là sử dụng chúng một cách thông minh và bổ sung cho nhau. Các chuyên gia khuyến nghị:
- Sử dụng AI đại chúng như một "đối tác tranh luận": PGS.TS Nguyễn Ngọc Điện gợi ý có thể dùng AI để đặt những câu hỏi phản biện, khơi gợi góc nhìn mới, nhưng tuyệt đối không lệ thuộc và phải luôn kiểm chứng thông tin bằng kiến thức chuyên môn và nguồn dữ liệu chính thống.
- Ứng dụng AI chuyên ngành cho công việc lõi: Đối với các nhiệm vụ then chốt như rà soát hợp đồng quan trọng, nghiên cứu án lệ phức tạp, hoặc chuẩn bị hồ sơ kiện tụng, cần ưu tiên sử dụng các công cụ AI chuyên biệt được thiết kế cho mục đích này.
Kết luận
Sự lựa chọn giữa AI đại chúng và AI chuyên ngành pháp lý phụ thuộc vào mục đích, yêu cầu về độ tin cậy và ngân sách. AI đại chúng như một trợ thủ đa năng, nhanh nhạy nhưng đôi khi thiếu chính xác. AI chuyên ngành pháp lý như một chuyên gia giàu kinh nghiệm, đáng tin cậy cho các nhiệm vụ then chốt. Chiến lược thông minh nhất là hiểu rõ điểm mạnh, điểm yếu của từng loại và biết cách vận dụng phù hợp, luôn đặt con người – với tư duy phản biện, kiến thức chuyên môn và đạo đức nghề nghiệp – vào vị trí ra quyết định cuối cùng. Trong kỷ nguyên số, thành công sẽ thuộc về những chuyên gia pháp lý biết cách sử dụng AI như một đôi cánh để nâng tầm chuyên môn, chứ không để trở thành công cụ dẫn dắt mình một cách mù quáng.
ChatIIP - nền tảng AI thế hệ mới - chuyên gia pháp lý cho các doanh nghiệp nhỏ , vừa và lớn
0 Nhận xét